--- title: "Transcaucasian Trail – przewodnik po dzikim szlaku długodystansowym przez Gruzję i Armenię (thru-hiking 101)" description: "Ponad 1 500 km nieoznakowanymi górami, przez wulkaniczne równiny i obok klasztorów. Przewodnik po Transcaucasian Trail: pozwolenia, transport, zaopatrzenie, woda, zagrożenia i sprzęt." canonical_url: "https://gramino.pl/blog/transcaucasian-trail-przewodnik" last_updated: "2026-11-11" --- # Transcaucasian Trail – przewodnik po dzikim szlaku długodystansowym przez Gruzję i Armenię (thru-hiking 101) Authors: Barbora Vrátná Date: 2026-11-11 Ponad 1 500 km nieoznakowanymi górami, przez wulkaniczne równiny i obok klasztorów. Przewodnik po Transcaucasian Trail: pozwolenia, transport, zaopatrzenie, woda, zagrożenia i sprzęt. Transcaucasian Trail to ambitny szlak długodystansowy, który powstaje w górach Kaukazu. Po ukończeniu ma mierzyć około 3 000 km. Na razie możesz przejść nim przez Gruzję i Armenię, a później do tych poradzieckich krajów (miejmy nadzieję) dołączy też Azerbejdżan. Kusi cię dzika przyroda, górskie przełęcze albo na przykład tereny wulkaniczne? W takim razie ten szlak jest właśnie dla ciebie. Nie wybieraj go jednak na swój pierwszy thru-hike – będziesz potrzebować doświadczenia w przeprawach przez rzeki w bród, nawigacji w nieoznakowanym terenie i tym podobnych. *Wymagające przejścia przez górskie przełęcze w Gruzji* **Autorką artykułu jest Nikola Valentová:** Nikola jako prawdopodobnie pierwsza Czeszka przeszła cały HexaTrek – 3 034 km w poprzek Francji przez Alpy i Pireneje – który pokonała w 141 dni. Był to właściwie jej pierwszy szlak długodystansowy i rozmawialiśmy o nim w [podcaście Život na treku](/blog/hexatrek-przez-francje-nikola-valentova) (po czesku). Transcaucasian Trail przeszła w 2026 roku z północy na południe, czyli najpierw przez Gruzję, a potem przez Armenię, i spędziła na nim 60 dni. W tym przewodniku dzieli się z tobą wszystkim, co przyda ci się na Kaukazie. Jej podróże możesz śledzić na Instagramie [@nikykiwi_cz](https://www.instagram.com/nikykiwi_cz/). ## **Podstawowe informacje o trasie** - **Nazwa szlaku:** Transcaucasian Trail (TCT) - **Lokalizacja:** Gruzja, Armenia - **Całkowita długość:** ponad 1 500 km (Gruzja ok. 700 km, Armenia ponad 800 km) - **Całkowite przewyższenie:** ponad 55 000 m - **Najwyższy punkt:** przełęcz Samsari (3 092 m n.p.m., Gruzja), wulkan Azhdahak (3 597 m n.p.m., Armenia) - **Czas przejścia:** około 60 dni - **Kierunek i sezon:** w obu kierunkach; z południa od końca maja, z północy od końca czerwca, sezon do połowy października - **Miejsce startu i mety:** Anaklia – Sameba (Gruzja), jezioro Arpi – Meghri (Armenia) - **Oficjalne źródło informacji:** [transcaucasiantrail.org](https://transcaucasiantrail.org/en/home-2/) - **Planowanie i przygotowanie:** pozwolenia (strefa przygraniczna Zeskho–Ghebi, szlak nr 4 koło Bordżomi, PN Lake Arpi i PN Arevik), wizy (niepotrzebne), dokumenty (do Armenii paszport), ubezpieczenie (w Gruzji obowiązkowe, limit kosztów leczenia co najmniej 30 000 GEL), nawigacja i mapy (Mapy.com, CalTopo, komunikator satelitarny) - **Sprzęt:** raczki, trailowe buty biegowe z szerokim noskiem, kije trekkingowe, trzysezonowy śpiwór puchowy, mata do spania o wartości R około 4, plecak ok. 55 l, stabilny namiot odporny na wiatr i burze - **Logistyka na szlaku:** biwakowanie, zaopatrzenie, woda - **Zagrożenia i trudności:** pogoda, teren, przeprawy przez rzeki w bród, zwierzęta, śnieg, nieoznakowana trasa - **Warianty alternatywne:** jeziora Koruldi, karawanseraj Selim, uzdrowisko Dżermuk, góra Khustup, trasa zastępcza w razie odmowy pozwolenia - **Praktyczne rady i wskazówki na koniec:** budżet, płatności, zasięg sieci komórkowej, grupa na Facebooku, bariera językowa [Mapa](https://mapy.com/s/juvanubuna) Mapa na razie pokazuje tylko armeńską część trasy. Gruziński odcinek jest dopiero dopracowywany, dlatego TCT nie udostępnia go jeszcze publicznie na stronie ani w mapach. Aktualną trasę razem z plikiem GPX wysyła tylko hikerom zarejestrowanym w programie [Trailblazers](https://transcaucasiantrail.org/en/tct-trailblazers/). ## **Nazwa szlaku** Oficjalna nazwa to Transcaucasian Trail, często spotkasz się też ze skrótem TCT. Po polsku można by ją przetłumaczyć jako Szlak Transkaukaski. Jeśli wyruszysz z północy, pierwsze oznaczenia szlaku zobaczysz dopiero w Armenii. Tam trasa przez większość czasu pokrywa się z Armenian National Trail (ANT). ## **Lokalizacja** Transcaucasian Trail prowadzi przez dwa państwa byłego Związku Radzieckiego – **Gruzję i Armenię**. Do Gruzji wystarczy dowód osobisty, ale do Armenii potrzebujesz paszportu ważnego jeszcze co najmniej 6 miesięcy od dnia wjazdu, więc koniecznie go spakuj. Zaczynasz nad Morzem Czarnym i idziesz na południe aż do granicy z Iranem albo odwrotnie. Szlak przechodzi przez **pięć parków narodowych** (Racza, Bordżomi-Charagauli, Lake Arpi, Dilidżan i Arevik), a do niektórych z nich potrzebujesz pozwolenia lub rejestracji (więcej w części Pozwolenia). Szlak należy do **nowości** wśród tras dla thru-hikerów. Wciąż się rozwija, więc jest więcej niż prawdopodobne, że pójdziesz inną drogą niż ci, którzy szli nim przed tobą. Pod względem dzikości porównuje się go do Pamir Trail. Przez większość czasu wokół nie będzie nikogo, tym bardziej zszokują cię nagłe tłumy turystów w okolicach górskiego miasteczka Mestia. W Gruzji oznakowanie spotkasz tylko sporadycznie, dlatego trzeba śledzić nawigację. Ścieżka jest do tego często zarośnięta, a orientacja w terenie nie jest do końca prosta. Za to zachwycą cię zapierające dech w piersiach widoki na **lodowce i górskie szczyty**, przejdziesz trawiaste równiny pełne **wygasłych wulkanów** i zajrzysz do wielu **klasztorów**, które odsłonią przed tobą kawałek lokalnej historii. *Gruzińskie góry z lodowcem Adishi w tle* *Klasztor w Armenii* *Jezioro w Górach Gegamskich w Armenii* ## **Całkowita długość** Prace na szlaku wciąż trwają. Co roku zbiera się kilku wolontariuszy, którzy przeczesują ścieżki, a do tego masz do wyboru kilka wariantów, którymi możesz wzbogacić swoją przygodę. Liczby więc dość się różnią. Oficjalne źródła podają jednak, że twoje nogi pokonają ponad **1 500 kilometrów**. ## **Całkowite przewyższenie** Również przewyższenie zależy od tego, jaką trasę wybierzesz. Twórcy szlaku podają na swojej stronie **55 000 metrów przewyższenia**. Już w pierwszych dniach znajdziesz się na wysokości około 3 000 m n.p.m., dlatego radzę popracować nad kondycją jeszcze przed wylotem. ## **Najwyższy punkt** Najwyższym punktem w Gruzji jest przełęcz **Samsari** (3 092 m n.p.m.) w bezpośrednim sąsiedztwie wygasłego wulkanu. Teren jest tu bardzo wymagający: rozległe piarżyska, głazy i strome zbocza. Na północ od przełęczy trasa jest nieoznakowana, dlatego niezbędna jest nawigacja GPS. Na północnych stokach śnieg zalega poza tym jeszcze długo w lecie. Jeśli pogoda się pogorszy, wybierz obejście do jeziora Parawani (więcej w części Warianty alternatywne). W Armenii jest to wygasły wulkan **Azhdahak** (3 597 m n.p.m.), w którego szczytowym kraterze przez cały rok jest woda. *Pola śnieżne wysoko w górach Gruzji* *Najwyższy punkt Transcaucasian Trail – wygasły wulkan Azhdahak* ## **Czas przejścia** Jak w przypadku większości szlaków długodystansowych, również czas przejścia TCT jest bardzo indywidualny. Zależy od twojej kondycji, ale spowolnić cię mogą też niespodziewane popołudniowe burze, które nie są tu rzadkością – dlatego dowiedz się, co robić, gdy pojawią się pioruny. Mnie cała trasa z północy na południe zajęła **60 dni**. Jeśli nie możesz sobie pozwolić na tak długi urlop, na oficjalnej stronie znajdziesz kilka przewodników po krótszych odcinkach. Najbardziej znane są trekkingi w okolicach górskiego miasteczka Mestia w Gruzji i przejście Gór Gegamskich w Armenii. ## **Kierunek i sezon** Jeśli chcesz wyruszyć wcześniej (pod koniec maja), zacznij w armeńskim mieście Meghri. Ja jednak szłam **z północy na południe** i ten kierunek poleciłabym także tobie. Na południu Armenii latem panują wysokie temperatury, a według twórców szlaku trudną końcówkę między Kapanem a Meghri pokonasz łatwiej, kiedy masz już w nogach kilka tygodni marszu. Na start z północy musisz jednak poczekać co najmniej półtora miesiąca dłużej, bo wysokie przełęcze Wielkiego Kaukazu w Gruzji są zwykle wolne od śniegu tylko od lipca do września. Punktem startowym na północy jest most w miejscowości Anaklia nad Morzem Czarnym. Po długiej podróży z Kutaisi albo Tbilisi możesz tu jeszcze odpocząć i się wykąpać. Pod koniec sezonu licz się z tym, że pierwszy śnieg w górach może spaść już pod koniec września, najczęściej jednak dopiero w połowie października. Października lepiej więc unikaj. ## **Miejsce startu i mety** Do obu krajów dostaniesz się łatwo. Do Kutaisi **latają bezpośrednio linie Wizz Air** z kilku polskich lotnisk (np. z Warszawy, Katowic, Wrocławia czy Poznania), a do Erywania też da się dolecieć. Możesz wybrać również lotnisko w stolicy, Tbilisi, ale od początku trasy jest to znacznie dalej. **Z dworca autobusowego w Kutaisi** dojedziesz marszrutką za 13 GEL do miasta Zugdidi, a stamtąd weźmiesz taksówkę za ok. 35 GEL do nadmorskiej Anaklii. **Z Erywania** około 7:30 niedaleko dworca kolejowego odjeżdża marszrutka nr 615, która z kilkoma przystankami dojeżdża prosto do Meghri. Podróż trwa 8 godzin i zapłacisz za nią 5 000 AMD. O tej samej porze kursuje też z powrotem. Jeśli chcesz zobaczyć też **Tbilisi**, możesz po drodze z Bordżomi pojechać pociągiem do Tbilisi (nieco ponad 4 godziny), a potem wrócić na szlak. Istnieje też połączenie kolejowe między Erywaniem a Tbilisi: w 3. klasie (nie spodziewaj się horroru) zapłacisz 12 000 AMD i pojedziesz około 10 godzin. ## **Oficjalne źródło informacji** Transcaucasian Trail powstał jako ambitny projekt, którego celem jest stworzenie sieci długodystansowych szlaków pieszych o długości około 3 000 km w poprzek Kaukazu – przez Gruzję, Armenię i Azerbejdżan. Jego głównymi twórcami są brytyjski podróżnik Tom Allen i były wolontariusz amerykańskiego Korpusu Pokoju Paul Stephens. W 2015 roku Tom chciał przejść Armenię z północy na południe, ale okazało się, że nie ma ani wiarygodnych map, ani połączonych szlaków turystycznych. Postanowił więc zaprojektować trasę długodystansową. Gdy próbował zarejestrować domenę transcaucasiantrail.org, odkrył, że należy już do Paula, który miał dokładnie taką samą wizję dla Gruzji. Zamiast rywalizować, połączyli siły. Na [ich stronie](https://transcaucasiantrail.org/en/home-2/) znajdziesz wszystkie ważne informacje potrzebne w podróży. *Typowy gruziński kościółek* *Transcaucasian Trail w Armenii* ## **Planowanie i przygotowanie** #### **Pozwolenia** Na większości trasy nie potrzebujesz żadnego pozwolenia, ale jest kilka wyjątków. **Pozwolenie graniczne** na strefę przygraniczną Zeskho–Ghebi przy granicy z Rosją załatwisz na miejscu u straży granicznej. Na szlak nr 4 w parku narodowym koło Bordżomi zarejestrujesz się na miejscu albo online. Do armeńskich parków narodowych **Lake Arpi i Arevik** musisz zarejestrować się z wyprzedzeniem przez formularz online na oficjalnej stronie, najpóźniej dzień przed wejściem. Podajesz w nim konkretną datę pierwszego i ostatniego dnia w parku. #### **Wizy** Obywatele Polski, tak jak inni obywatele UE, nie potrzebują wiz do żadnego z tych krajów. W Gruzji możesz przebywać bez wizy do roku, w Armenii do 180 dni w ciągu roku. Uważaj tylko na dokumenty: do Armenii potrzebujesz paszportu (zob. Lokalizacja). #### **Ubezpieczenie** Od stycznia 2026 roku każdy turysta przy wjeździe do Gruzji musi mieć **ubezpieczenie podróżne kosztów leczenia z limitem co najmniej 30 000 GEL** (ok. 10 000 €), wystawione po angielsku lub po gruzińsku i ważne przez cały pobyt, łącznie z dniem przyjazdu i wyjazdu. Mogą je sprawdzać już na granicy. Będziesz poruszać się do wysokości 3 500 m n.p.m. (wyjątkiem jest łatwe wejście na Azhdahak, który przekracza tę granicę tylko o 97 m), więc sprawdź, czy twoja polisa obejmuje turystykę do tej wysokości. Nie wszyscy ubezpieczyciele mają to w podstawowej ofercie. #### **Nawigacja i mapy** Jeśli uważasz, że wszystkie szlaki długodystansowe muszą być oznakowane, muszę wyprowadzić cię z błędu. Gruzińska część jest w większości nieoznakowana, a ścieżki bywają gęsto zarośnięte. Będziesz chodzić w miejscach, gdzie nie spotkasz żywej duszy, dlatego koniecznie pobierz **mapy offline z plikiem GPX** trasy. Bez nich łatwo się zgubisz. Armenia wypada pod tym względem znacznie lepiej – drogowskazy i oznaczenia znajdziesz prawie wszędzie, prawdopodobnie także dlatego, że TCT często pokrywa się tu z Armenian National Trail. Na armeński odcinek możesz do tego pobrać z oficjalnej strony przewodnik w PDF, z którego szczegółowo dowiesz się, co cię czeka. W drodze pomogą ci Mapy.com albo, jeszcze lepiej, aplikacja CalTopo, w której po wgraniu plików GPX wyświetlą ci się też notatki do trasy – bardzo je docenisz. Niektóre odcinki są zupełnie bez zasięgu, dlatego przyda się **komunikator satelitarny**, i to nie tylko do wezwania pomocy, ale też do nawigacji w terenie. *Oznakowanie TCT było w Gruzji rzadkością* *Oznakowanie szlaku w Armenii* ## **Sprzęt** Na TCT, jak na każdym szlaku długodystansowym, opłaca się ultralekki sprzęt. Jak przygotować listę sprzętu, przeczytasz [w tym artykule](/blog/jak-stworzyc-liste-sprzetu-ultralight). Z powodu częstych popołudniowych burz nie zapomnij o nieprzemakalnej odzieży i [stabilnym namiocie](/c/spanie/namioty), który wytrzyma silny wiatr i ulewny deszcz. Przydadzą się też [wodoszczelne worki](/c/sprzet/worki-i-organizery), w których elektronika, ubrania, a przede wszystkim puchowy śpiwór pozostaną suche. [Sea To Summit eVac Compression Dry Bag UL](/p/sea-to-summit-evac-compression-dry-bag-ul.md) Na nogi wybrałabym lekkie [trailowe buty biegowe](/c/buty) z szerokim noskiem. Zwłaszcza w Gruzji będziesz przechodzić przez rzeki w bród, czasem nawet kilka razy dziennie, a buty trailowe schną dużo szybciej niż ciężkie buty trekkingowe. Dlaczego są lepszym wyborem na szlaki długodystansowe, przeczytasz [w tym artykule](/blog/buty-trekkingowe-czy-trailowe). Na pewno przydadzą ci się też [wodoodporne skarpety](/c/odziez/wodoodporne-skarpety), dzięki którym stopy zostaną suche, a ty unikniesz pęcherzy. W upalne dni pomogą ci w tym także skarpety z wełny merino. [DexShell Running Lite Sock 2.0](/p/dexshell-running-lite-sock-2-0.md) Jeśli wyruszysz na szlak za wcześnie albo za późno, w górach mogą cię zaskoczyć pola śnieżne. Na taki wypadek spakuj [raczki](/c/sprzet/raczki). Na stromych piarżyskach i przy przeprawach w bród docenisz też [kije trekkingowe](/c/sprzet/kije-trekkingowe). Wodę z potoków i źródeł filtruj, bo w ich pobliżu często pasą się krowy, konie i owce. [Filtra](/c/sprzet/filtry-do-wody) użyłam wprawdzie przez cały ten czas tylko pięć razy, ale na przykład w Górach Gegamskich bardzo się przydał. Do tego spakowałabym jeszcze składaną butelkę 2 l. W Armenii dadzą ci się we znaki wysokie temperatury, dlatego w ekwipunku nie powinno zabraknąć **sun hoodie** – koszulki z długim rękawem, kapturem i ochroną UV. Ochroni cię przed słońcem i pozwoli zaoszczędzić część kremu z filtrem, ale na twarz i dłonie i tak będziesz go potrzebować. ## Polecany sprzęt na Transcaucasian Trail - [Snowline Chainsen Trail](/p/snowline-chainsen-trail.md) - [Turbat Hike Lite LS Hood Wmn](/p/turbat-hike-lite-ls-hood-wmn.md) - [Turbat Hike Lite LS Hood Mns](/p/turbat-hike-lite-ls-hood-mns.md) - [CNOC Vecto 2 L 28 mm](/p/cnoc-vecto-2-l-28-mm.md) - [Fizan Compact](/p/fizan-compact.md) - [Sea To Summit eVac Compression Dry Bag UL](/p/sea-to-summit-evac-compression-dry-bag-ul.md) - [DexShell Running Lite Sock 2.0](/p/dexshell-running-lite-sock-2-0.md) - [Darn Tough Women's Light Hiker No Show Lightweight](/p/darn-tough-light-hiker-no-show-lightweight-womens.md) - [Darn Tough Men's Light Hiker No Show Lightweight](/p/darn-tough-light-hiker-no-show-lightweight-mens.md) - [Trekmates Tick Remover](/p/trekmates-tick-remover.md) ## **Logistyka na szlaku** ### **Biwakowanie** Namiot możesz w zasadzie rozbić wszędzie. Ja jednak unikałabym otwartych równin: podczas burzy twój przenośny domek byłby najwyższym punktem w okolicy, co zwiększa ryzyko trafienia piorunem. Nie biwakowałabym też w pobliżu gospodarstw, gdzie trafisz na agresywne psy pasterskie, ani na terenach, na których występują niedźwiedzie. Po drodze trafisz na kilka żelbetowych wiat, pod którymi też możesz przenocować. Często stoi przy nich pomniczek z wodą pitną, który na pewno docenisz. Jeśli musisz naładować powerbank, uniknąć deszczowej nocy albo po prostu pozwolić sobie na odrobinę luksusu, możesz zatrzymać się w **guesthouse'ach** (polecam). W większych miastach znajdziesz też hostele i hotele w super cenach – wyszukasz je normalnie przez Booking.com. *Biwak w górach Gruzji* *Betonowy pomniczek z wodą pitną* ### **Zaopatrzenie** Zdobycie jedzenia nie zawsze jest proste i zdarzy się, że poniesiesz **zapasy nawet na 5 dni**. Czasem da się tego uniknąć, jeśli w guesthousie zapłacisz za kolację i śniadanie. Kosztuje to zwykle około 35 GEL albo 3 500 AMD, a na stole wyląduje na przykład zupa, domowy ser, chleb, miód oraz warzywa i owoce z ogródka. Czasem przechodzisz przez wioski z małym sklepikiem i bardzo ograniczonym wyborem jedzenia. Zdarza się też, że sklep zaznaczony w aplikacji jest zamknięty. Jeśli już w Gruzji trafisz na supermarket, nie spodziewaj się niczego wielkiego. W Armenii za to może cię zaskoczyć bogata oferta – poczujesz się jak w bajce. A kiedy odkryjesz, że nawet w malutkim sklepiku możesz płacić kartą, dopiero będzie wow. Na gruzińską część przygotuj jednak gotówkę. ### **Woda** W Gruzji z wodą nie będziesz mieć problemu – jest tu mnóstwo rzek, strumyków i pomniczków, przy których możesz ją nabrać. W Armenii, gdzie temperatury sięgają około 30 °C, niektóre źródła mogą jednak być wyschnięte. Licz się z tym, że zwykle poniesiesz **3 litry wody**, a na niektórych odcinkach nawet 5. Jeśli wychodzisz z miasta Sewan w kierunku Azhdahaku, kup wystarczająco dużo jedzenia i picia: kolejne źródło wody będziesz mieć dopiero po mniej więcej 35 km, przy jeziorze Akna. Wodę z naturalnych źródeł zawsze filtruj – przy strumieniach i źródłach często pasie się bydło. ## Filtry do wody i składane butelki - [Katadyn BeFree AC 1 L – Black](/p/katadyn-befree-ac-1-l-black.md) - [LifeStraw Peak Series Collapsible Squeeze Bottle 1 L](/p/lifestraw-peak-series-collapsible-squeeze-bottle-1-l.md) - [CNOC Vecto 2 L 28 mm](/p/cnoc-vecto-2-l-28-mm.md) ## **Zagrożenia i trudności** ### **Pogoda** Na prognozach pogody w aplikacjach za bardzo nie polegaj. Wiele razy utknęłam w burzy z błyskawicami i ulewnym deszczem, a radar nie pokazywał nawet śladu takiego armagedonu. Radzę ci obserwować chmury – po nich poznasz, że coś się zbliża. Zwykle **do 14:00** będzie spokojnie, ale potem pogoda może się nagle zmienić. Dotyczy to obu krajów. Ciekawe jest to, że Gruzja jest cała zielona, a Armenia zupełnie sucha. Warto doczytać, co robić podczas burzy. Tak silnych nigdy wcześniej nie przeżyłam. ### **Teren** Liny, raków ani czekana nie będziesz potrzebować, więc technicznie szlak nie jest trudny. Trudny jest za to pod zupełnie innym względem: czeka cię marsz w **nieoznakowanym terenie, przeprawy przez rzeki w bród i śnieg** (również tu warto doczytać, jak bezpiecznie przechodzić w bród). Miejscami może pojawić się osuwisko i trzeba będzie improwizować. Ścieżki bywają zarośnięte roślinnością do wysokości 2 metrów, często gęstą i pełną cierni, co jest dość wyczerpujące. Spakuj więc też długie spodnie z wytrzymalszego materiału. Na TCT będziesz poruszać się po odludnych terenach, gdzie rzadko spotkasz człowieka i gdzie często nie ma zasięgu. Komunikator satelitarny polecają też twórcy szlaku – pozwoli wezwać pomoc również tam, gdzie telefon nie działa. *Przeprawa w bród przez rzekę na koniu* *Do przejścia przez pola śnieżne potrzebne są raczki* *Wymagające podejście* ### **Zwierzęta** Przy tym punkcie zachowaj czujność. Na odcinku około 100 km po obu stronach granicy gruzińsko-armeńskiej przechodzisz przez tereny rolnicze i spotkań z **agresywnymi psami pasterskimi** tu nie unikniesz. Spotkasz je też w Górach Gegamskich. Przed podróżą rozważ więc szczepienie przeciw wściekliźnie i skonsultuj je w poradni medycyny podróży. Jeśli pies cię pogryzie albo podrapie, jak najszybciej zgłoś się do lekarza. Do obrony poleciłabym ci gaz pieprzowy, który kupisz w sklepach z bronią w większych miastach. Po drodze trafisz też na tablice ostrzegające przed **niedźwiedziami**. Ja żadnego nie spotkałam, tylko słyszałam go w oddali. Niektórzy mieli to szczęście albo pecha, zależy, jak na to spojrzeć, że widzieli go z odległości 30 metrów. Możesz też kupić gaz na niedźwiedzie (wcale nie jest tani), ale moim zdaniem na tym szlaku jest zbędny. Chodzi tylko o 3 krótkie odcinki, a prawdopodobieństwo, że niedźwiedzia zobaczysz, a przede wszystkim, że cię zaatakuje, jest bardzo małe – podobno unikają ludzi i są bardzo płochliwe. Możesz jednak mieć przy sobie dzwoneczek albo gwizdek, ewentualnie głośno śpiewać, żeby wiedziały, że przechodzisz przez ich terytorium. Biorąc pod uwagę, jak zarośnięty jest szlak, zaskoczyło mnie, że nie miałam żadnego problemu z **kleszczami**. Tak było aż do końca armeńskiego etapu. Najwięcej było ich w okolicach zbiornika Spandaryan i na Magic Forest Trail (opcjonalny, ale warto go przejść). Spakuj do plecaka pęsetę albo haczyk do ich usuwania. [Trekmates Tick Remover](/p/trekmates-tick-remover.md) W Armenii jest do tego bardzo gorąco, więc na trasie możesz spotkać też **żmije**. Zanim gdzieś postawisz stopę, dobrze się rozejrzyj. ## **Warianty alternatywne** ### **Gruzja** Jeśli przyjdzie niesprzyjająca pogoda albo w drodze na **przełęcz Okare** będzie jeszcze dużo śniegu, nie ryzykuj i wybierz trasę wzdłuż rzeki Magana. Jest wprawdzie strasznie zarośnięta i pełna cierni, ale to mniejsze zło. Jeśli już pójdziesz przez przełęcz Guli, która leży prawie 3 000 m n.p.m., szkoda byłoby w drodze do Mestii pominąć **jeziora Koruldi**. Czekają cię tam piękne widoki na ośnieżone szczyty. Miejsce jest bardzo popularne wśród turystów i da się tu dojechać także jeepem, więc wokół jezior może być pełno błota. Jeśli dzień przed wejściem na **przełęcz Lagem** złapie cię burza albo deszcz, lepiej zawróć i tak jak inni wybierz „nudną” drogę do wsi Iprari. Podejście jest bardzo strome, a na mokro błotniste i niebezpieczne. Jeśli nie dostaniesz od straży granicznej pozwolenia na **strefę Zeskho–Ghebi**, możesz iść z Uszguli przez przełęcz Latpari do Chvelpi, stamtąd złapać stopa, potem kontynuować z Chikhareshi przez przełęcz Kelida do Likheti i znowu jechać stopem aż do miasta Oni. Przejście przez **przełęcz Samsari** nie należy do najłatwiejszych. Jeśli pogoda się pogorszy, wybierz obejście do jeziora Parawani, gdzie we wsi Tambovka możesz też zrobić drobne zakupy. Jest wprawdzie dłuższe, ale technicznie zupełnie łatwe. Licz się tylko z rolnikami i ich agresywnymi psami pasterskimi. ### **Armenia** Jeśli nie musisz robić zakupów w większym mieście Alaverdi i chcesz przy okazji uniknąć kolejnych agresywnych psów, możesz w miejscowości **Tumanyan** (znajdziesz tu mniejszy sklep i wyjątkowo tani nocleg) odbić od trasy i pójść spokojną drogą przez kilka wiosek, aż znowu dołączysz do oficjalnej trasy TCT. Ten wariant jest zaznaczony na mapach w aplikacji CalTopo. Niedaleko szlaku stoi najlepiej zachowany średniowieczny karawanseraj w Armenii. **Selim Caravanserai** kazał zbudować w 1332 roku książę Czesar Orbelian. Służył jako górskie schronienie i bezpieczna przystań dla kupców, pielgrzymów i ich zwierząt wędrujących jedną z odnóg Jedwabnego Szlaku. Jeśli masz więcej czasu, możesz zboczyć do górskiego uzdrowiska **Dżermuk**, słynącego z gorących źródeł termalnych i sanatoriów. Pochodzi stąd też znana armeńska woda mineralna. Niedaleko klasztoru Tatew możesz wybrać drogę **kanionem rzeki Worotan**, który ma prawie 800 metrów głębokości, ciągnie się przez dziesiątki kilometrów i często nazywany jest „armeńskim Wielkim Kanionem”. Kolejnym wariantem jest **Magic Forest Trail**. Prowadzi przez ponad stuletni las dębowy, a wzdłuż ścieżki zobaczysz 10 oryginalnych dzieł sztuki w przyrodzie, stworzonych przez lokalnych i zagranicznych artystów. Jeśli starczy ci sił, nie pomijaj wejścia na świętą górę **Khustup** (3 206 m n.p.m.) nad miastem Kapan. To jeden z najbardziej wymagających fizycznie jednodniowych trekkingów w kraju, a pogoda zmienia się tu w ciągu kilku minut, więc dobrze się zastanów, czy i kiedy wyruszyć na szczyt. *Piękne widoki na gruzińskie góry* *Częściowo zamarznięte jezioro w Gruzji* *Przejście z Gruzji do Armenii* ## **Praktyczne rady i wskazówki na koniec** **Budżet:** każdy z nas ma inne wyobrażenie o wygodzie. Jeśli będziesz spać głównie w namiocie, a do guesthouse'u czy hotelu pójdziesz tylko w razie konieczności, na pewno zaoszczędzisz. Podobnie, gdy odmówisz kolacji i śniadania, a jedzenie będziesz kupować w sklepie i gotować w garnuszku. Oba kraje są dość tanie, więc nie musisz się bać, że z konta zniknie ci ogromna kwota. Licz się jednak z tym, że za bilet lotniczy w obie strony z bagażem rejestrowanym zapłacisz około 1 700 zł. **Płatności:** w Gruzji płatność bezgotówkowa jest rzadkością, więc trzeba będzie wypłacić gotówkę. Pieniądze wymień dopiero w centrum Tbilisi albo Kutaisi, na lotnisku kurs jest niekorzystny. W Armenii za to tylko wyjątkowo nie zapłacisz kartą. **Zasięg sieci komórkowej:** na niektórych odcinkach będziesz zupełnie bez zasięgu, czasem nawet przez kilka dni. W Gruzji polecam kupić kartę SIM u największego operatora MagtiCom – nielimitowany internet na miesiąc kosztuje tylko 35 GEL plus niewielka opłata za kartę. W Armenii idź do salonu operatora Viva, taki sam miesięczny pakiet kosztuje 3 500 AMD. Kartę kupuj dopiero w mieście, na lotniskach oferują pakiety turystyczne, które są wielokrotnie droższe. **Grupa na Facebooku:** aktualne warunki na Kaukazie znajdziesz w grupie na Facebooku [Trekking in the Caucasus](https://www.facebook.com/caucasustrekking), gdzie turyści i przewodnicy dodają zdjęcia i informacje. Istnieje też strona o tej samej nazwie z dopiskiem [„discussion”](https://www.facebook.com/groups/230050724239643). **Bariera językowa:** po angielsku dogadasz się głównie w większych miastach, na wsi raczej po rosyjsku. Napisy zobaczysz wszędzie w lokalnym języku i po rosyjsku, więc jeśli znasz trochę rosyjski albo chociaż cyrylicę, masz przewagę. Mimo to pobierz tłumacza offline. *Uszguli: jedna z najwyżej położonych stale zamieszkanych wsi w Europie* *Zapierające dech w piersiach widoki na góry w Armenii* ## Kusi cię Kaukaz? O Gruzji rozmawialiśmy w podcaście Život na treku z podróżnikiem Jakubem Venglářem – posłuchaj [odcinka #48](/blog/gruzja-surowa-i-nieujarzmiona-jakub-venglar). A jeśli interesuje cię, jak Nikola pokonała 3 034 km w poprzek Francji, włącz [odcinek o HexaTreku](/blog/hexatrek-przez-francje-nikola-valentova). ## Transcaucasian Trail oczami Nikoli Valentovej *Transcaucasian Trail* *Zapierające dech w piersiach widoki na góry w Gruzji* *Widoki na Transcaucasian Trail* *Zachód słońca na Transcaucasian Trail* *Lodowiec Adishi w Gruzji* *Dzikie góry Armenii z miejscowymi pasterzami* *Transcaucasian Trail w Armenii* *Jezioro w Armenii* This post is also available as [HTML](/blog/transcaucasian-trail-przewodnik). ## Sitemap See the full [sitemap](/sitemap.md) for all pages.